Mało znane, ale pełne heroizmu dzieje mieszkańców Tychów zasługują na uwagę i pamięć. Jednym z takich epizodów jest historia Józefa Dedy oraz pomnika upamiętniającego powstańców śląskich przy ul. Katowickiej w Czułowie. To miejsce, naznaczone ofiarą krwi, przyciąga uwagę szczególnie w kontekście 106. rocznicy wybuchu I Powstania Śląskiego w Tychach. Przyjrzyjmy się bliżej tej fascynującej historii.
Początki walk o Śląsk
Na początku XX wieku Tychy były małą, spokojną gminą otoczoną osadami takimi jak Czułów, Paprocany czy Urbanowice. Jednak już w 1919 roku stały się areną znaczących wydarzeń związanych z powstaniami śląskimi. W nocy 16 sierpnia 1919 roku, zgrupowanie powstańców pod dowództwem ppor. Stanisława Krzyżowskiego z Polskiej Organizacji Wojskowej oczekiwało na sygnał do rozpoczęcia działań. Planowany wybuch miny w Goczałkowicach miał być owym sygnałem, ale gdy nie doszło do detonacji, Krzyżowski podjął decyzję o rozpoczęciu ataku na Tychy.
Heroizm i poświęcenie powstańców
17 sierpnia powstańcy zaatakowali strategiczne punkty w mieście, takie jak stacja kolejowa, poczta i browar. Przejęcie browaru okazało się szczególnie ważne, gdyż znaleziono tam niemiecką broń. Najcięższe walki miały miejsce w czułowskim folwarku, gdzie Niemcy stawili silny opór. W trakcie zaciętej wymiany ognia, oddziały Grenzschutzu zostały pokonane, ale ceną za to zwycięstwo były ofiary wśród polskich żołnierzy: Franciszek Mróz, Augustyn Rozkoszny i Franciszek Skudło polegli w boju.
Inicjatywa budowy pomnika
W 1937 roku, z okazji 15. rocznicy przyłączenia Śląska do Polski, miejscowi powstańcy z Czułowa zdecydowali się uczcić pamięć poległych, stawiając pomnik. Józef Deda i Franciszek Jakutek zwrócili się do Urzędu Wojewódzkiego o zgodę na jego budowę. Pomnik miał stanąć w miejscu, gdzie 17 sierpnia 1919 roku zginął pierwszy powstaniec, śp. Mróz. Niestety, monument został zniszczony przez Niemców podczas II wojny światowej.
Odbudowa i upamiętnienie
Po wojnie przez długi czas zapomniano o pomniku i jego bohaterach aż do roku 2008, kiedy to prace ziemne w Czułowie odkryły fragmenty jego fundamentów. Z inicjatywy radnego Józefa Twardzika, Rada Miasta Tychy postanowiła odbudować pomnik. Rekonstrukcja została ukończona w 2009 roku, a uroczystość odsłonięcia miała miejsce 3 maja 2010 roku.
Uroczystość odsłonięcia pomnika
Podczas ceremonii odsłonięcia, która odbyła się w 89. rocznicę wybuchu III Powstania Śląskiego, mieszkańcy uczestniczyli we mszy świętej pod przewodnictwem biskupa Gerarda Biernackiego. Po mszy odbyła się uroczysta ceremonia przed pomnikiem, na którym umieszczono nazwiska poległych bohaterów: Ludwika Lacha, Franciszka Mroza i Augustyna Rozkosznego. Monument został poświęcony przez biskupa, a na jego stopniach złożono kwiaty, oddając cześć tym, którzy oddali życie za polskość Śląska.